یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: سه ویژگی جهان بی نظم امروز در حال همگرایی برای ایجاد یک بحران غذایی ویرانگر هستند. جنگ روسیه در اوکراین صادرات کشاورزی از هر دو کشور را مختل می‌کند. جنگ تحمیل شده از سوی آمریکا و انسداد مداوم تنگه هرمز، حمل و نقل کود را محدود می‌کند. و ال نینو امسال (گرمایش پراکنده اقیانوس آرام که اثرات جانبی گسترده‌ای در جاهای دیگر ایجاد می‌کند) می‌تواند شدیدترین ال نینو ثبت شده باشد و باعث خشکسالی‌های گسترده شود.
جنگ علیه ایران در سال ۲۰۲۶ میلادی ژئوپلیتیک غذا را تغییر داده است؛ نه فقط از طریق افزایش احتمالی قیمت مواد غذایی، بلکه با آشکار کردن این واقعیت که انرژی، کود شیمیایی، حمل ونقل دریایی و تولید غذا اجزای یک زنجیره امنیت ملی هستند جنگ علیه ایران در سال ۲۰۲۶ میلادی ژئوپلیتیک غذا را تغییر داده است؛ نه فقط از طریق افزایش احتمالی قیمت مواد غذایی، بلکه با آشکار کردن این واقعیت که انرژی، کود شیمیایی، حمل ونقل دریایی و تولید غذا اجزای یک زنجیره امنیت ملی هستند.
گزارش‌های سال ۲۰۲۶ (FAO) و مراکز پژوهشی بین‌المللی نشان می‌دهند که اختلال در تنگه هرمز و بازارهای انرژی و کود، آثار جنگ را از منطقه خلیج فارس به کشاورزی و امنیت غذایی کشورهای دیگر منتقل کرده است. همزمان با تلاقی درگیری‌ها، تغییرات اقلیمی و چندپارگی ژئوپلیتیکی، خطر فزاینده‌ای برای بحران جهانی غذا وجود دارد. جنگ روسیه در اوکراین همچنان صادرات غلات را مختل می‌کند، انسداد تنگه هرمز محموله‌های کود را محدود می‌کند و یک ال نینوی بالقوه شدید، خشکسالی و کاهش برداشت محصولات کشاورزی را در بخش‌هایی از آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین تهدید می‌کند.
این فشارهای همپوشانی، صدها میلیون نفر را که از قبل ناامنی غذایی دارند، تحت تأثیر قرار خواهد داد. در حالی که سازوکارهایی هم برای کاهش تأثیر ناامنی غذایی وجود دارد – به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۲، سازمان ملل، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و بازیگران منطقه‌ای با هم همکاری کردند تا جریان غلات از اوکراین را حفظ کرده و از یک فاجعه گسترده‌تر جلوگیری کنند – اما بسیاری از شرایطی که در آن زمان همکاری را ممکن می‌کرد، امروز ضعیف‌تر هستند. در این میان کشاورزی همچنان یکی از ریشه‌دارترین بن‌بست‌ها در سازمان تجارت جهانی است و آخرین کنفرانش وزیران بار دیگر نتوانست به نتایج قابل توجهی در مورد حمایت داخلی، سهام عمومی یا دسترسی به بازار دست یابد. این امر شکاف خطرناکی در رهبری جهانی ایجاد کرده است. نکته کلیدی این است که غذا از یک کالای صرفاً اقتصادی، بیش از گذشته به ابزار قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. کشورهایی که به انرژی، کود، غلات، خوراک دام و مسیرهای محدود تجاری وابستگی دارند، در معرض فشار بیشتری قرار می‌گیرند.
کشاورزی در اروپا به عنوان یک ابزار چانه‌زنی
با ادامه جنگ ایران و همگرایی فشارهای جهانی، کشاورزی فراتر از یک مسئله سنتی دسترسی به بازار تکامل یافته است. در مواجهه با عدم قطعیت فزاینده، واکنش اتحادیه اروپا به تدریج درون‌نگرتر شده است. بروکسل تحت فشار کشاورزان و نگرانی‌های فزاینده در مورد آسیب‌پذیری‌های استراتژیک، حمایت از بخش کشاورزی را دو چندان می‌کند، در حالی که رویکردهای جایگزین – چه رقابت‌پذیری ساختاری و اصلاحات کاهش تغییرات اقلیمی، یا تلاش مجدد برای آزادسازی – تا حد زیادی در بحث‌ها غایب هستند.
اما آیا این واکنش درستی به افزایش عدم قطعیت جهانی است، یا این خطر را دارد که به جای علل، به علائم بپردازد؟ یک موضع دفاعی‌تر ممکن است ثبات سیاسی کوتاه‌مدت را به همراه داشته باشد، اما می‌تواند دسترسی به نهاده‌های ضروری را نیز محدود کرده و فرصت‌های صادراتی را در طول زمان تضعیف کند. در قلب این بحث، تنش واقعی وجود دارد. اروپا برای حفظ امنیت غذایی، حمایت از صادرات محصولات کشاورزی و دسترسی ایمن به نهاده‌های ضروری، به تجارت آزاد متکی است، اما همزمان به سمت رویکردهای محدودکننده‌تر در مورد واردات حرکت می‌کند.
الف- جنگ از چه مسیرهایی ژئوپلیتیک غذا را تغییر داده است؟
۱. تنگه هرمز؛ از مسیر انرژی تا گلوگاه غذا
تنگه هرمز مسیر انرژی تا گلوگاه غذا است و اختلال در عبور کشتی‌ها، علاوه‌بر نفت و گاز، تجارت کود و مواد اولیه تولید آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در نتیجه، یک بحران نظامی منطقه‌ای می‌تواند هزینه تولید کشاورزی را در کشورهای دور از منطقه بالا ببرد.
۲. کود شیمیایی؛ اهرم جدید قدرت
گاز طبیعی ماده اولیه مهم تولید کودهای نیتروژنی مانند اوره است. افزایش قیمت انرژی و محدودیت صادرات کود می‌تواند کشاورزان را به کاهش مصرف کود وادار کند و در ادامه، بازده محصولات را کاهش دهد.
۳. خوراک دام و طیور؛ انتقال بحران به پروتئین
ذرت، کنجاله سویا، انرژی و حمل‌ونقل از عوامل مهم هزینه تولید گوشت و تخم‌مرغ هستند. بنابراین، فشار بر بازار نهاده‌ها می‌تواند به افزایش هزینه تولید مرغ، تخم‌مرغ و سایر محصولات دامی منجر شود؛ هر چند شدت اثر به کشور، موجودی انبارها و مسیرهای جایگزین بستگی دارد.
۴. تغییر ائتلاف‌های تجاری و وابستگی کشورها
کشورها ممکن است برای تأمین مطمئن‌تر غذا و کود، قراردادهای بلندمدت‌تر، مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین و روابط تجاری جدید ایجاد کنند. این وضعیت می‌تواند نفوذ صادرکنندگان بزرگ غلات و کود را افزایش دهد.
ب – چه کشورهایی ممکن است برنده یا بازنده باشند؟
|
کشور یا گروه |
پیامد ژئوپلیتیکی محتمل |
|
کشورهای واردکننده کود و انرژی |
افزایش هزینه تولید و آسیب‌پذیری غذایی |
|
صادرکنندگان بزرگ کود و گاز |
افزایش اهمیت راهبردی و قدرت چانه‌زنی، مشروط به تداوم تقاضا و امکان صادرات |
|
صادرکنندگان غلات و دانه‌های روغنی |
احتمال افزایش تقاضا برای منابع جایگزین و تغییر مسیرهای تجاری |
|
کشورهای دارای کشاورزی داخلی قوی و ذخایر کافی |
تاب‌آوری بیشتر در برابر اختلال واردات |
|
کشورهای کم‌درآمد و وابسته به واردات |
خطر بیشتر تورم غذایی، کاهش مصرف پروتئین و فشار اجتماعی |
اینها پیامدهای محتمل‌اند، نه تضمین سود یا زیان برای هر کشور. مدت جنگ، وضعیت تنگه هرمز، سیاست‌های صادراتی کشورها و شرایط آب وهوایی تعیین می‌کنند که اثر نهایی چقدر باشد.
ج- ایران در این معادله چه جایگاهی دارد؟
ایران در این بحران دو موقعیت متفاوت دارد؛ اول، موقعیت ژئوپلیتیکی یعنی قرار گرفتن در مجاورت تنگه هرمز، ایران را به یکی از بازیگران مؤثر بر ریسک مسیرهای انرژی و تجارت منطقه تبدیل می‌کند. این موقعیت می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایجاد کند، اما همزمان خطر تحریم، محدودیت تجارت و افزایش هزینه‌های اقتصادی را نیز بالا می‌برد.
دوم، مسئله موقعیت امنیت غذایی به عبارتی اگر دسترسی به نهاده‌ها، تجارت خارجی، تأمین مالی و حمل‌ونقل دشوارتر شود، تولیدکنندگان داخلی نیز ممکن است با افزایش هزینه و نااطمینانی روبه‌رو شوند. بنابراین، اهمیت ژئوپلیتیکی یک کشور لزوماً به معنای بهبود امنیت غذایی یا سودآوری اقتصادی آن نیست.
د- چرا این موضوع برای آسیای مرکزی مهم است؟
کشورهای آسیای مرکزی باید این تحولات را از زاویه امنیت تأمین غلات، کود، خوراک دام، انرژی و مسیرهای تجاری بررسی کنند. افزایش نااطمینانی در مسیرهای جنوبی می‌تواند اهمیت مسیرهای جایگزین، قراردادهای تأمین منطقه‌ای و تولید داخلی را بیشتر کند؛ اما اینکه کدام مسیر واقعاً اقتصادی‌تر است، به هزینه حمل‌ونقل، ظرفیت مرزی، تعرفه‌ها و دسترسی به نهاده‌ها بستگی دارد. با توجه به پروژه زنجیره یکپارچه تامین نهاده، سه پیامد مشخص برای کشور اهمیت دارد:
۱. امنیت نهاده: تأمین چندمنبعی ذرت، کنجاله سویا، مکمل‌ها و سایر نهاده‌های خوراک دام، به‌جای وابستگی به یک کشور یا مسیر.
۲. امنیت تولید: قراردادهای بلندمدت تأمین، ذخیره احتیاطی نهاده‌ها و سناریوهای مالی برای افزایش هزینه خوراک و انرژی.
۳. مزیت های منطقه‌ای: بررسی امکان تبدیل برخی از کشورهای آسیای میانه و مرکزی به پایگاه پایدار تولید نهاده‌های دام و طیور، تخم‌مرغ نطفه‌دار و جوجه یک‌روزه برای بازارهای منطقه، مشروط به رقابت‌پذیری هزینه تولید، سلامت گله، مجوزهای صادراتی و دسترسی به بازار. در واقع اینها فرصت‌های راهبردی قابل بررسی هستند؛ نه اینکه جنگ به‌خودی‌خود سودآوری چنین پروژه‌ای را تضمین کند.
ه- آیا تغییر ژئوپلیتیک غذا موقتی است یا ساختاری؟
قیمت جهانی مواد غذایی در حال حاضر تقریبا ۷۵ درصد بالاتر از پایین‌ترین سطح خود در سال ۱۹۹۹ است. تقریباً ۲.۲ میلیارد نفر با ناامنی غذایی مواجه هستندقیمت جهانی مواد غذایی در حال حاضر تقریبا ۷۵ درصد بالاتر از پایین‌ترین سطح خود در سال ۱۹۹۹ است. تقریباً ۲.۲ میلیارد نفر با ناامنی غذایی مواجه هستند. سه تهدید پیش‌رو برای تأمین مواد غذایی، این وضعیت را بدتر خواهد کرد. یک «ابر ال نینو» احتمالاً گرما و خشکسالی را برای جنوب آفریقا به ارمغان خواهد آورد و تولید مواد غذایی را در جنوب و جنوب شرقی آسیا به طور قابل توجهی کاهش خواهد داد. این پدیده ممکن است نرخ رو به کاهش تولید گندم را که پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۶-۲۰۲۷ در سطح جهان ۳ درصد کاهش یابد (۸ درصد در اتحادیه اروپا، ۱۲ درصد در استرالیا و ۱۹ درصد در آرژانتین) کاهش دهد و قیمت برنج را افزایش دهد.
در همین حال، تنگه هرمز همچنان مسدود است. این تنگه بزرگترین مجرای انتقال کودهای نیتروژنی است که مستقیماً با عملکرد محصول مرتبط هستند و مسیر صادرات حدود نیمی از عرضه جهانی گوگرد، یکی از اجزای حیاتی کودهای فسفاته، است. بنابراینف حدود یک‌سوم کودهای دریایی جهان نمی‌توانند به مزارع برسند، به ویژه کشاورزان خرده‌پا در کشورهای جنوب صحرای آفریقا (جایی که قیمت کود بالاترین است) و جنوب آسیا را تحت تأثیر قرار می‌دهند. همه اینها ممکن است اثرات موجی گسترده‌تری را ایجاد کند که سال‌ها ادامه داشته باشد. افزایش قیمت‌ها و یارانه‌های تمام‌شده دولتی در ایالت‌هایی مانند مالاوی، مانع از استفاده از کود می‌شود که می‌تواند تولید آینده را کاهش دهد.
از نظر تاریخی، رویدادهای ال نینو با سیاست‌های حمایت‌گرایی دولت‌ها مرتبط هستند (هند محدودیت‌های صادراتی را برای کشورهای جنوب شرقی آسیا اعمال کرده است)، که به نوبه خود قیمت‌ها را افزایش می‌دهد، حاشیه سود را کاهش می‌دهد و سرمایه‌گذاری در تولید آینده را محدود می‌کند. دو نقطه روشن در میان تولیدکنندگان بزرگ کشاورزی جهان وجود دارد: اوکراین و روسیه که در مجموع ۳۰ درصد از صادرات گندم جهان، ۲۰ درصد از ذرت، ۶۰ درصد از روغن آفتابگردان و ۲۰ درصد از کود شیمیایی روسیه را تولید می‌کنند. اما در آنجا نیز جنگ اختلال ایجاد کرده است. حملات روسیه به زیرساخت‌های غلات و بندرهای اوکراین که به شدت در معرض خطر هستند، صدرات این کشور را ۷۵ درصد کاهش داده و در ماه اوت خسارات بیشتری نیز وارد شده است. اوکراین به تأسیسات بندری و کشتی‌های روسیه در دریای سیاه و دریای آزوف حمله کرده و ۹۰ درصد از ظرفیت صادرات غلات روسیه را از کار انداخته است. در سال ۲۰۲۶، با هرج‌ومرج ناشی از وجود ترامپ متوهم و جنایات نتانیاهو جنگ‌طلب، چالش‌های متعددی در راه یک راه‌حل وجود دارد. از نظر لجستیکی، خسارات جنگی ایران و کشورهای عرب خلیج‌فارس و روسیه و اوکراین به زیرساخت‌های یکدیگر و سطح پایین آب در دانوب، خروج غلات از منطقه را دشوارتر می‌کند. از نظر دیپلماتیک، سازمان ملل در حال نزدیک شدن به یک انتقال رهبری است
در سال ۲۰۲۲، یک توافق تسهیل شده توسط سازمان ملل و ترکیه، بحران مشابهی را کاهش داد و جریان تأمین غلات و کود روسیه و اوکراین را از طریق مسیرهای جایگزین حفظ کرد. کمک‌های کشاورزی ایالات متحده و اتحادیه اروپا در کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز مفید بود. در مقابل، در سال ۲۰۲۶، با هرج و مرج ناشی از وجود ترامپ متوهم و جنایات نتانیاهوی جنگ‌طلب، چالش‌های متعددی در راه یک راه‌حل مشابه وجود دارد. از نظر لجستیکی، خسارات جنگی ایران و کشورهای عرب خلیج فارس و روسیه و اوکراین به زیرساخت‌های یکدیگر و سطح پایین آب در دانوب، خروج غلات از منطقه را دشوارتر می‌کند. از نظر دیپلماتیک، سازمان ملل در حال نزدیک شدن به یک انتقال رهبری است، ایالات متحده علیه این سازمان موضع گرفته است و هیچ نقطه کانونی جهانی برای اقدام وجود ندارد اما به نظر من، پاسخ به مدت اختلال بستگی دارد:
- کوتاه‌مدت: افزایش ریسک حمل‌ونقل، بیمه، انرژی و کود
- میان‌مدت: تغییر قراردادهای خرید، ذخایر راهبردی، ترکیب نهاده‌ها و مسیرهای تجاری
- بلندمدت: سرمایه‌گذاری بیشتر در تولید داخلی غذا، تنوع‌بخشی به منابع کود و انرژی و ایجاد زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای
تحلیل منتشرشده از سوی S&P Global در اکتبر ۲۰۲۶ نیز هشدار می‌دهد که ترکیب اختلال انرژی و کود با ریسک‌های آب‌وهوایی می‌تواند آثار کشاورزی را در ماه‌های آینده و فصل‌های کشت ۲۰۲۷ آشکارتر کند. این یک سناریوی پرریسک است، نه پیش‌بینی قطعی وقوع بحران جهانی غذا.
جمع‌بندی
جنگ ایران اهمیت راهبردی غذا، کود و خوراک دام را افزایش داده و نشان داده است که امنیت غذایی دیگر صرفاً مسئله تولید کشاورزی نیست؛ بلکه به مسیرهای دریایی، انرژی، روابط سیاسی و توان تأمین مالی کشورها وابسته است.
برنامه همکاری جهانی با ایران باید شامل توافقی باشد که محموله‌های کود اجازه عبور از تنگه هرمز را داشته باشند. تلاش‌های متعددی در این راستا انجام شده است که تا به امروز نتیجه‌ای نداشته است
برنامه همکاری جهانی با ایران باید شامل توافقی باشد که محموله‌های کود اجازه عبور از تنگه هرمز را داشته باشند. تلاش‌های متعددی در این راستا انجام شده است که تا به امروز نتیجه‌ای نداشته است. برای جذاب‌تر کردن آن باید دو عنصر اضافه شود. اول، صادرات کود و اوره خود ایران و محموله‌های کود از سایر کشورها باید از محاصره ایالات متحده معاف شوند و واردات گوشت، گندم و برنج ایران باید تضمین شود. دوم، یک گروه متخصص – مشابه آنچه در توافق دریای سیاه ۲۰۲۲ استفاده شد – بر اجرا نظارت داشته و اختلافات را به سرعت و به صورت محلی حل و فصل کند.
مذاکره‌کنندگان پارهوقت همچنین باید ترتیبات عملی را برای تضمین نتایج، نه فقط توافق بر سر اصول، تضمین کنند. اگر بخواهیم این تحول را برای تصمیم‌های سرمایه‌گذاری بررسی کنیم، پرسش مهم بعدی این است: آیا جنگ ایران می‌تواند کشورهای آسیای میانه را به یکی از مراکز مهم تولید و صادرات منطقه‌ای غلات و طیور تبدیل کند؟ این موضوع را می‌توان با بررسی لجستیک، بازار نهاده‌های دامی و طیور، هزینه تمام شده کنجاله‌ها، جو، گندم، گوشت، مرغ، تخم‌مرغ نطفه‌دار و جوجه یک‌روزه و انواع مسیرهای صادراتی به صورت دقیق و مشخص ارزیابی کرد.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید